Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, utworzony w 1945 r., jest największą uczelnią Polski Północnej zarówno pod względem potencjału naukowego, jak i liczby oferowanych kierunków, form kształcenia oraz liczby studentów i absolwentów. Dzięki włączeniu Akademii Medycznej im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy, co nastąpiło 24 listopada 2004 r., Uniwersytet stał się wieloprofilową uczelnią o jeszcze silniejszym potencjale badawczym i szerokiej ofercie dydaktycznej. W przeprowadzanych w ostatnich latach rankingach UMK znalazł się w pierwszej piątce polskich uniwersytetów. Potwierdza to wysoki poziom oferty badawczej i dydaktycznej.
UMK tworzy 16 wydziałów: Biologii i Nauk o Ziemi; Chemii; Filologiczny; Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej; Humanistyczny; Matematyki i Informatyki; Nauk Ekonomicznych i Zarządzania; Nauk Historycznych; Nauk Pedagogicznych; Politologii i Studiów Międzynarodowych; Prawa i Administracji; Sztuk Pięknych; Teologiczny i trzy wydziały Collegium Medicum w Bydgoszczy: Lekarski, Farmaceutyczny oraz Nauk o Zdrowiu. Dwanaście wydziałów posiada uprawnienia do nadawania stopnia naukowego doktora, a jedenaście - doktora habilitowanego.
Oprócz wydziałów, w działalności dydaktycznej, naukowo-badawczej i organizacyjnej UMK uczestniczą jednostki międzywydziałowe i ogólnouczelniane, centra ogólnouniwersyteckie i zespoły interdyscyplinarne. O właściwe funkcjonowanie struktury informatycznej Uniwersytetu dba Uczelniane Centrum Informatyczne.
Na UMK pracuje 4400 osób, w tym 2218 nauczycieli akademickich, wśród
których jest 620 profesorów i doktorów habilitowanych, 1122 doktorów
oraz 476 magistrów i lekarzy.
Z bogatej oferty UMK korzysta obecnie około 31 tysięcy studentów, którzy
kształcą się na 72 kierunkach studiów, ponad 100 specjalnościach, i
ponad 60 kierunkach studiów podyplomowych. W ostatnim roku UMK przyjął
na studia prawie 12 tysięcy osób, a liczba absolwentów od momentu
powstania Uniwersytetu przekroczyła 100 tysięcy. Studenci mają do wyboru
m. in. unikalne w skali kraju studia artystyczne, konserwatorskie,
medyczne, inżynierskie oraz międzywydziałowe interdyscyplinarne studia
humanistyczne.
Kolejne kierunki studiów uzyskują pozytywną ocenę Państwowej Komisji Akredytacyjnej, a astronomia, matematyka i zarządzanie otrzymały bardzo rzadką ocenę wyróżniającą. Wdrożenie na szerszą skalę punktowego systemu zaliczania zajęć zgodnie z zasadami ECTS (European Credit Transfer System, czyli Europejski System Transferu Punktów) umożliwia studentom realizowanie bardziej zindywidualizowanych programów kształcenia, a także kontynuowanie nauki w innych uczelniach polskich i zagranicznych. Studenci UMK mają możliwość odbywania jedno- lub dwusemestralnych studiów zagranicznych w ramach europejskiego programu SOCRATES/ERASMUS. Dzięki współpracy Wydziału Nauk Ekonomicznych i Zarządzania z Uniwersytetem Dominikańskim w Chicago (USA) w Toruniu prowadzone są studia Master of Business Administration (MBA).
Co roku odbywa się na UMK ok. 60 konferencji, sympozjów i sesji naukowych z udziałem kilku tysięcy uczonych z kraju i z zagranicy. Pracownicy Uczelni realizują rocznie ponad 200 grantów Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Naukowcy utrzymują kontakty z wieloma uczelniami i ośrodkami naukowymi w świecie, uczestniczą w realizacji międzynarodowych projektów badawczych, m.in. w kolejnych Programach Ramowych Unii Europejskiej. Uczeni wyjeżdżają na staże naukowe, wykłady, konferencje i badania do wielu krajów świata; corocznie odbywa się około 2000 takich podróży. Jednocześnie co roku uczelnia gości ponad 500 naukowców zagranicznych z różnych krajów i kontynentów. Wielu pracowników UMK należy do prestiżowych, międzynarodowych organizacji naukowych i stowarzyszeń kulturalnych. Rektor UMK reprezentuje Uczelnię w Europejskim Stowarzyszeniu Uniwersytetów (EUA).
Uniwersytet posiada nowoczesną bazę badawczą. Prace prowadzone są w obiektach własnych oraz w innych ośrodkach w kraju, a także za granicą, np. na Spitsbergenie. W latach 90. do prac uniwersyteckich astronomów został włączony 32-metrowy radioteleskop w podtoruńskich Piwnicach, trzeci pod względem wielkości w Europie. Najnowszym potwierdzeniem wysokiej rangi naukowej Uczelni jest utworzenie w jej ramach Krajowego Laboratorium Fizyki Atomowej, Molekularnej i Optycznej (FAMO), umożliwiającego polskim fizykom prowadzenie badań na światowym poziomie.
Uczelniane budynki usytuowane są w centralnej części miasta i w miasteczku akademickim na toruńskich Bielanach. Po włączeniu do UMK bydgoskiej Akademii Medycznej im. Ludwika Rydygiera w skład infrastruktury Uniwersytetu weszły wszystkie jej budynki. Częścią Uczelni są m.in. dwa bydgoskie szpitale: Szpital Uniwersytecki nr 1 im.
Jako pierwsza uczelnia w kraju UMK uruchomił strefę bezprzewodowego dostępu do Internetu, obejmującego prawie całe miasteczko akademickie. Do dyspozycji studentów w Toruniu jest wiele doskonale wyposażonych sal wykładowych i seminaryjnych, nowoczesne laboratoria oraz 11 domów akademickich na 3200 miejsc (z telefonem i łączem internetowym w pokojach). Dwa akademiki posiada Collegium Medicum w Bydgoszczy.
Wiele uczelnianych jednostek prowadzi działalność edukacyjną na rzecz mieszkańców miasta i regionu, np. Centrum Brytyjskie przy UMK czy działający przy Uniwersytecie Ośrodek Polskiego Komitetu Współpracy z Alliance Française. Regionalne Studium Edukacji Informatycznej na Wydziale Matematyki i Informatyki oferuje możliwość zdobycia Europejskiego Certyfikatu Umiejętności Komputerowych (ECDL), a w ramach Regionalnej Akademii CISCO - możliwość uzyskania międzynarodowych certyfikatów uprawniających do projektowania i utrzymywania sieci komputerowych. O znaczeniu nauki i edukacji dla całego regionu świadczy m.in. niezwykłe zainteresowanie mieszkańców imprezami odbywającymi się w ramach Toruńskiego Festiwalu Nauki i Sztuki oraz bydgoskich "Medicaliów". Wybitnie uzdolniona młodzież z całej Polski może kształcić się w prowadzonym przez Uczelnię w Toruniu publicznym Zespole Szkół Uniwersytetu Mikołaja Kopernika "Gimnazjum i Liceum Akademickie".